W Polsce Ludowej zmianie ustroju towarzyszyły radykalne przeobrażenia w zakresie pojęć i praktyki opieki społecznej. Przeobrażenia te miały przebieg nierówny, ale w ostatecznym ujęciu prowadziły do nadania opiece społecznej charakteru inspirowanej przez koncepcje ustroju socjalistycznego pracy socjalnej.
Pojęcie: praca socjalna stanowi poszerzenie dawniejszego pojęcia akcji socjalnej, oznaczającego działalność państwa, związków zawodowych i zakładów pracy na rzecz pracujących i ich rodzin. Akcja socjalna obejmowała opiekę nad matką i dzieckiem, wczasy pracownicze, stołówki, ogródki działkowe, kasy zapomogowo-pożyczkowe, a także działalność kulturalno-oświatową prowadzoną w świetlicach i klubach robotniczych itp. Zainteresowania akcji socjalnej zwrócone były nie tyle na najbardziej potrzebujących, ile na całe środowisko pracownicze (Bałicka-Koziowska). Pojęcie pracy socjalnej poszerza ten zakres na rzecz osób i grup będących poza społecznością pracowniczą (ludzie starzy, osoby dotknięte patologią społeczną i ich rodziny etc.). Nie można jednak powiedzieć, iż pojęcie pracy socjalnej wchłonęło pojęcie opieki oraz pomocy społecznej — do zachowania odrębności tych pojęć przyczynia się istnienie odrębnych resortów państwowych oraz odrębnych źródeł finansowania zadań opiekuńczych (głównie Min. Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Min. Oświaty i Wychowania) i zadań socjalnych (głównie związki zawodowe i zakłady pracy oraz różne resorty państwowe). Pojęcie pracy socjalnej staje się jednak stopniowo pojęciem nadrzędnym, np. kwalifikowani pracownicy instytucji opiekuńczych Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej objęci są nomenklaturą: pracownik socjalny.
Praca socjalna państwa wprowadzającego ustrój socjalistyczny zrywa ostatecznie z zasadą filantropii, tolerując tylko nieliczne relikty filantropijnych poczynań — w Polsce Ludowej takim reliktem jest np. Zrzeszenie Katolików „Caritas”. Realizacja pracy socjalnej włączona jest do integralnych zadań związków zawodowych i zakładów pracy, stowarzyszeń spółdzielczych i rad narodowych oraz wielu resortów ministerialnych (zdrowia, Oświaty, sprawiedliwości, spraw wewnętrznych). Wreszcie pojęcie pracy socjalnej objęło zespalająco dwa rodzaje potrzeb społecznych: socjalno-bytowe i kulturalno-wychowawcze. Praca socjalna jest więc czymś zasadniczo różnym od opieki społecznej i służby społecznej. Wyzwolona ostatecznie z ograniczeń dobroczynności, oparta na budżecie państwa i wielkich struktur społecznych państwa socjalistycznego (rady narodowe, związki zawodowe, stowarzyszenia spółdzielcze) — praca socjalna ma zapewniony 1 rwały fundament materialny, umożliwiający rozwinięcie szerokiego frontu aktywności społeczno-wychowawczej w zakresie wyrównywania (kompensowania) braków biologicznych, społecznych i kulturalnych oraz wspomagania pomyślnego rozwoju jednostek i grup społecznych. Inaczej mówiąc, poczynania socjalne mają zarówno uzupełnić potrzeby bytowe ludzi (w szczególności
o  obniżonych możliwościach samodzielnego dawania sobie rady w trudnościach życiowych), jak i wzmacniać szanse rozwojowe szerszych rzesz, którym udostępnia się odpowiednie urządzenia
i   usługi — także z zakresu kultury ( w miejscu zamieszkania, w zakładzie pracy, przez organizowanie wczasów wakacyjnych itp.). Tak właśnie rozumie się dziś określenie „socjalny”. Dodać należy dwa tylko zastrzeżenia: pojęcia pracy socjalnej i pracy kulturalno-oświatowej nie pokrywają się, lecz zachodzą na siebie, to znaczy,, że tylko niektóre poczynania ‘kulturalno-oświato- we mają charakter poczynań socjalnych; pojęcie pracy socjalnej jest szersze od pojęcia pracy opiekuńczej.