Wzorzec ? to struktura teoretyczna innego- rodzaju. Jest ona skonstruowana z cech pożądanych ludzkiego zachowania lub z pożądanych form i sposobów funkcjonowania instytucji. Konstruktorami wzorców są: a) zainteresowane społeczności, postulujące lepszy (korzystniejszy) bieg zachowania osób i funkcjonowania instytucji, b) jednostki lub grupy odpowiedzialne za daną dziedzinę życia i pragnące zmienić istniejące wzory zachowań i instytucji (rodzice, nauczyciele, politycy, kierownicy danej instytucji etc.). Przy tym inspiracja wzorca może wyjść: lc ? z ?czystej wyobraźni”, 2° ? z nowo inaugurowanej instytucji (np. pojawienie się nowego rodzaju klubów młodzieży), 3° ? wreszcie jako struktura zbudowana dzięki optymalnym rzeczywistym osiągnięciom danej grupy społecznej lub instytucji na określonym terenie i w określonym czasie, np. wzorzec klubu studenckiego, opracowany na podstawie znajomości najlepszych klubów studenckich w ostatnim pięcioleciu. W czasach H. Radlińskiej pojęcie wzorca odpowiadało tylko tej trzeciej ewentualności, z dodatkowym postulowaniem, aby składniki wzorca, jeśli to okaże się możliwe, zostały skonfrontowane z dyrektywami właściwych dyscyplin naukowych (np. wzorzec pielęgnowania dziecka ? z dyrektywami higieny) i aby uwzględniały tylko to, co jest osiągalne w danej epoce i kulturze. Z prac H. Radlińskiej i jej uczniów znane są wzorce dziecka pielęgnowanego, świetlicy itd.
Oto kilka nasuwających się pytań: Który z wymienionych wyżej terminów odpowiada tradycyjnemu pojęciu ?wzoru wychowawczego” (?ideału wychowawczego”)? Jakie mogą być trudności przy modelowaniu wzorów i wzorców zachowań i instytucji? Pytanie drugie wielokrotnie staje przed pedagogiem społecznym. Albo pytania bardziej szczegółowe, np.: Jakie materiały należałoby spożytkować, gdyby zaszła potrzeba skonstruowania wzorca kolonii letniej dla dzieci szkół podstawowych?
A więc wzory pokazują, jaka jest rzeczywistość danej dziedziny życia społecznego, kulturalnego, wychowawczego, zaś wzorce ? jaka mogłaby być ta rzeczywistość przy świadomym korygowaniu istniejących wzorów życia. Ale i wzory, i wzorce są strukturami złożonymi, dla ich konstruowania niezbędne są podstawowe składniki dające się w miarę możliwości wyrazić liczbowo, gdyż zliczanie faktów i odpowiednie manipulowanie tymi liczbami stanowi istotny czynnik nowoczesnych technik badawczych. We wzorach tymi podstawowymi składnikami są przeciętne, we wzorcach ? normy.
Przeciętna jest to średnia arytmetyczna danego zbioru faktów. Na przykład przeciętną powierzchnię mieszkania rodzin uczniów klasy V Szkoły Podstawowej nr 101 w Łodzi otrzymamy sumując powierzchnię mieszkań wszystkich rodzin tych uczniów oraz dzieląc tę sumę przez liczbę uczniów danej klasy. To znaczy, że przeciętna jest teoretyczną wielkością wyprowadzoną z wielkości rzeczywistych. Dla badań społecznych szczególnie użyteczne są odmiany przeciętnej: mediana (punkt, powyżej którego znajduje się dokładnie połowa obserwacji, a poniżej ? druga połowa) oraz średnia modalna (punkt o największej liczebności w rozkładzie przypadków, czyli najczęściej występujący przypadek).
Norma jest składnikiem wzorca. Jest to pojęcie wywiedzione z ekonomicznego pojęcia standardu, czyli ustalonej (w sensie pożądanym) miary rozciągłości, ilości, jakości, wartości danego wyrobu. Jak wiadomo, w Polsce standaryzowaniem (określaniem standardu) wyrobów przemysłu i rzemiosła zajmuje się Polski Komitet Normalizacyjny i nazwa ta pokazuje, do jakich pojęć nawiązuje pojęcie normy, którym posługujemy się w pedagogice społecznej. H. Radlińska określała normę jako wielkość będącą wynikiem pomyślnego przebiegu danego zjawiska, opartą ? w miarę możliwości ? na wiedzy nauk biologicznych i społecznych.
Norma nigdy nie może opaść do poziomu przeciętnego. Jeśli pragnęlibyśmy określić normę powierzchni mieszkalnej na jednego członka rodziny danej społeczności ? musielibyśmy na przykład postępować tak: wytypować reprezentację rodzin tej społeczności oceniających powierzchnię swych mieszkań jako zadowalającą, określić powierzchnię ich mieszkań i sumę tej powierzchni podzielić przez liczbę ich mieszkańców; tak otrzymaną wielkość skonfrontować z opinią kompetentnych znawców higieny i architektury, aby uwzględniając wszystkie trzy źródła informacji ? ustalić w tej społeczności normę powierzchni mieszkalnej na jednego członka rodziny.